– रमेश लामिछाने, जापान

“पारिको डाँडा सधैं हरियो देखिन्छ” भन्ने उखान सुन्दा पहिले लाग्थ्यो, यो त गाउँघरका बूढापाकाले भन्ने एउटा सामान्य भनाइ मात्र हो। तर प्रदेश आएपछि थाहा भयो, यो उखानमा त हजारौँ प्रवासीको जीवनको यथार्थ लुकेको रहेछ।

नेपालमा हुँदा प्रदेश एउटा देश मात्र थिएन, एउटा सपना थियो। परिवारको आशा थियो। गरिबीबाट माथि उठ्ने विश्वास थियो। लाग्थ्यो, प्रदेश पुगेपछि जीवनका सबै अभाव इतिहास बन्छन्। तर “जुत्ता नफाटेकोले काँडाको पीडा बुझ्दैन” भनेझैँ, विदेशको वास्तविकता त फोटोमा देखिने मुस्कानभन्दा धेरै फरक रहेछ।

यहाँ बिहान अलार्मको घण्टीले उठाउँछ, साँझ थकानले सुताउँछ। दिनहरू काममा बित्छन्, रातहरू सम्झनामा। बैंक खातामा केही अंक थपिन्छन्, तर जीवनका धेरै अमूल्य क्षणहरू घटिरहेका हुन्छन्। आमाको हातको खाना, बाबुको सल्लाह, गाउँको चौतारी, साथीभाइको हाँसो, चाडपर्वको रमाइलोपन—यी सबै विस्तारै सम्झनाको बाकसमा थन्किँदै जान्छन्।

विदेशको सबैभन्दा ठूलो पीडा भाषा होइन, मौसम होइन, काम पनि होइन। सबैभन्दा ठूलो पीडा त आफ्नोपनाको अभाव हो। हजारौँ मानिसको भीडमा पनि कहिलेकाहीँ आफूलाई संसारकै सबैभन्दा एक्लो मान्छे जस्तो लाग्छ।

तर एउटा कुरा मनलाई अझ बढी पोल्छ। पराइको व्यवहारले भन्दा कहिलेकाहीँ आफ्नै नेपालीको व्यवहारले बढी पिरोल्छ। “आफ्नै घरको आगोले बढी पोल्छ” भन्ने भनाइ यत्तिकै बनेको होइन। विदेशमा आएपछि साथ दिऔँ, सिकाऔँ र उभ्याऔँ भन्ने सोचभन्दा “म त पहिले आएको, तिमी पछि आएको” भन्ने अहङ्कार बढी देखिन्छ। कसैको सफलतामा खुसी हुनेभन्दा उसको गल्ती खोज्ने प्रवृत्ति बलियो देखिन्छ। “आफ्नो मान्छेले हानेको ढुङ्गाले नै बढी दुख्छ” भन्ने अनुभूति धेरै प्रवासीले मनभित्र बोकेर हिँडिरहेका छन्।

हामी नेपालीहरूको एउटा बानी पनि अचम्मकै छ। नेपालमा हुँदा विदेश गएकालाई ईर्ष्याको नजरले हेर्छौँ, विदेश आएपछि अर्को नेपालीलाई प्रतिस्पर्धी ठान्छौँ। “एउटै डुङ्गामा बसेर प्वाल पार्ने” बानीले हामी आफैँलाई कमजोर बनाइरहेको छ। विदेशको माटोमा उभिएर पनि यदि हामीले आफ्नैलाई सानो देख्यौँ भने, त्यो हार कुनै देशले दिएको होइन, हाम्रो आफ्नै सोचले दिएको हार हो।

प्रदेशले मलाई एउटा गहिरो सत्य सिकायो—यहाँ कसैले तिम्रो कथा सुनेर तलब बढाउँदैन, आँसु देखेर जिम्मेवारी घटाउँदैन। यहाँ बोल्नेभन्दा गर्नेको मूल्य हुन्छ। समयलाई सम्मान गर्नेले मात्र अवसर पाउँछ। मेहनतबिना सपनाले आकार लिँदैन।

आज म प्रदेशलाई दोष दिन्नँ। दोष थियो भने हाम्रो कल्पनाको थियो। हामीले उज्यालो मात्र देख्यौँ, त्यस उज्यालोका लागि जलिरहेका हजारौँ जीवन देखेनौँ। हामीले कमाइको हिसाब गर्यौँ, तर छुटेका सम्बन्धहरूको हिसाब राखेनौँ। हामीले विदेशको चमक देख्यौँ, तर त्यस चमकभित्र लुकेको एक्लोपन पढ्न सकेनौँ।

त्यसैले आज कसैले मलाई सोध्यो, “प्रदेश कस्तो छ?” भने मेरो उत्तर एउटै हुन्छ—प्रदेश सुन्दर छ, तर त्यो सुन्दरता देख्नुअघि धेरै पसिना बगाउनुपर्छ। प्रदेश धनी छ, तर यहाँ बस्ने धेरै प्रवासीको मन भने सम्झनाले गरिब हुन्छ।

र अन्त्यमा, एउटा कुरा मनमा बारम्बार गुञ्जिरहन्छ, विदेशले घर बनाउन पैसा दिन सक्छ, तर “घर” भन्ने अनुभूति दिन सक्दैन। पैसा कमाएर फर्किन सकिन्छ, तर छुटिसकेका समय, बुढा भइसकेका आमाबुबा, छुटेका चाडपर्व र बितिसकेका बालापनका क्षणहरू कहिल्यै फर्केर आउँदैनन्। सपना देख्नु गलत होइन। तर सपना देख्दा यथार्थलाई पनि सँगै राख्नुपर्छ। किनकि “चम्किने सबै सुन हुँदैन, र हाँस्ने सबै मानिस खुसी हुँदैनन्।”

यही नै मैले सोचेको प्रदेश र भोगेको प्रदेशबीचको सबैभन्दा ठूलो अन्तर हो।